Yüksekte çalışma yönetmeliği, işverene yüksekten düşme riskini önlemek için bir dizi yasal yükümlülük getirir: risk değerlendirmesi yapmak, öncelikle toplu koruma tedbirleri almak, bunlar yeterli olmadığında standartlara uygun kişisel koruyucu donanım sağlamak, çalışanları eğitmek ve tüm çalışmayı ehil bir kişinin gözetiminde yürütmek. Bu yükümlülükler Türkiye’de temel olarak 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile 5 Ekim 2013 tarihli Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nde düzenlenir.

Bu yazıda, yüksekte çalışma yönetmeliği çerçevesinde işverenin tam olarak hangi adımları atması gerektiğini, hangi tedbirlerin yasal zorunluluk olduğunu ve uygulamada nelere dikkat edilmesi gerektiğini açıklıyoruz.

Yüksekte Çalışma Nedir? Yasal Tanım

Mevzuat, yüksekte çalışmayı metreyle değil, risk ile tanımlar. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’ne göre, seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma yüksekte çalışma kabul edilir.

Bu tanım önemlidir, çünkü “kaç metreden itibaren yüksekte çalışma sayılır?” sorusunun katı bir rakamsal cevabı yoktur. Düşme sonucu yaralanma riski varsa, çalışma yüksekte çalışma kapsamına girer ve yüksekte çalışma yönetmeliği hükümleri devreye girer. İskele üzerinde, çatıda, platformda, kule veya direkte, hatta bir tank kenarında yapılan çalışmalar bu kapsamdadır.

Yüksekte Çalışma Yönetmeliği Hangi Kanuna Dayanır?

Türkiye’de yüksekte çalışmayı düzenleyen mevzuat tek bir metinden ibaret değildir; birbirini tamamlayan birkaç düzenlemeden oluşur:

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — Tüm iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin çatı kanunudur. Kamu ve özel sektördeki tüm işyerlerini, çırak ve stajyerler dâhil tüm çalışanları kapsar.
• Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (5/10/2013, 28786) — Yüksekte çalışmaya dair en kapsamlı teknik hükümleri içeren yönetmeliktir. 31/12/2018 tarihinde güncellenmiştir.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (25/4/2013, 28628) — Merdiven, iskele ve halatla erişim gibi ekipmanların kullanımına dair özel hükümler içerir.
• Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (2/7/2013, 28695) — Emniyet kemeri gibi KKD’lerin seçim ve kullanım esaslarını belirler.

İşverenin sorumluluğu bu düzenlemelerin tamamından doğar. Bir uzman veya OSGB’den hizmet alınması, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

İşverenin Yüksekte Çalışma Yönetmeliği Kapsamındaki Temel Yükümlülükleri

Yüksekte çalışma yönetmeliği işverene somut ve sıralı bir dizi yükümlülük yükler. Bunları beş ana başlıkta toplamak mümkün.

1. Riskleri Değerlendirmek ve Çalışmayı Planlamak

İşveren, yüksekte yapılacak işe başlamadan önce risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Yapılacak çalışma önceden planlanır ve organize edilir; bu planlama yapılırken yüksekten düşme ile ilgili hususların acil durum planında yer aldığından emin olunur.

Mevzuatın ruhu nettir: zorunlu olmadıkça yüksekte çalışma yapılmamalıdır. Yerde yapılabilecek bir montaj işi, mümkün olduğunca yerde tamamlanmalıdır. Bu, “tehlikenin kaynağında önlenmesi” ilkesinin doğrudan bir yansımasıdır.

2. Önce Toplu Koruma Tedbirlerini Almak

Yüksekte çalışma yönetmeliği, korunmada katı bir öncelik sırası belirler. Çalışanların güvenliği öncelikle toplu koruma tedbirleri ile sağlanmalıdır. Bunlar:

• Güvenli korkuluklar
• Düşmeyi önleyici platformlar
• Bariyerler ve kapaklar
• Çalışma iskeleleri
• Güvenlik ağları veya hava yastıkları

Toplu koruma, bireysel korumadan önce gelir çünkü tek bir çalışanın doğru davranışına bağlı değildir; tüm çalışma alanını aynı anda korur.

3. Toplu Koruma Yetersizse Kişisel Koruyucu Donanım Sağlamak

Toplu koruma tedbirleri düşme riskini tamamen ortadan kaldıramıyorsa, uygulanması mümkün değilse veya geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa, işin özelliğine uygun ankraj noktaları veya yaşam hatları oluşturularak tam vücut kemer sistemleri ya da benzeri güvenlik sistemlerinin kullanılması sağlanır.

Burada kritik bir teknik detay var: Düşüş durdurma amacıyla yalnızca tam vücut emniyet kemeri (paraşüt tipi) kullanılabilir. Sadece bele bağlanan konumlandırma kemerleri düşüş durdurma için uygun ve güvenli değildir. Tam vücut kemer sistemi; çalışanı düşme esnasında ve düşme durdurulduktan sonra güvenle tutacak şekilde tasarlanmış bir bütündür.

EKS İş Güvenliği’nin ürün gamındaki emniyet kemerleri, lanyard ve şok emiciler, karabinalar, geri sarımlı düşüş durdurucular ve ankraj sistemleri tam da bu yasal gereksinimi karşılamak üzere bir sistem olarak birlikte çalışır. Çünkü tek bir ekipman değil, uyumlu bir sistem yasal korumayı sağlar.

4. Standartlara ve CE İşaretine Uygun Ekipman Sağlamak

İşveren, uyumlaştırılmış ulusal standartlara uygun kişisel koruyucu donanımların bulundurulmasından ve kullanılmasından sorumludur. Yüksekten düşmeye karşı koruyucu donanımların üzerinde CE işareti ve 4 haneli onaylanmış kuruluş numarası bulunduğundan emin olunmalıdır.

Ayrıca KKD’ler işveren tarafından ücretsiz sağlanır; imalatçının kullanım kılavuzuna uygun olarak bakım, onarım ve periyodik kontrolleri yapılır. İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti hiçbir şekilde çalışana yansıtılamaz.

5. Eğitim Vermek ve Ehil Gözetim Sağlamak

Yüksekte çalışanlara; tehlikeler, riskler, kontrol tedbirleri ve güvenli çalışma yöntemleri konularında eğitim verilmesi zorunludur. Ayrıca yüksekte yapılan çalışmalar, işveren tarafından görevlendirilen ehil bir kişinin gözetim ve kontrolü altında gerçekleştirilmelidir.

Eğitim tek seferlik bir formalite değildir. Yüksekte çalışma eğitimi sertifikalarının geçerlilik süresi genellikle iki yıldır ve sürenin sonunda yenilenmesi gerekir.

Yükümlülüklere Uyulmazsa Ne Olur?

6331 sayılı Kanun, yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverenler için idari para cezaları öngörür. Ancak asıl risk cezadan çok daha ağırdır: yüksekten düşme, inşaat ve sanayi sektörlerinde ölümlü iş kazalarının önde gelen nedenlerinden biridir.

Sahada sık karşılaşılan bir durum şudur: ekipman mevcuttur ama sistem doğru kurulmamıştır. Ankraj noktası yanlış konumlandırılmış, lanyard çalışma alanına uygun seçilmemiş veya düşüş mesafesi hesaplanmamış olabilir. Bu durumda yasal olarak ekipman “bulundurulmuş” görünse de, gerçek koruma sağlanmaz. Yüksekte çalışma yönetmeliği bu yüzden yalnızca ekipmanın varlığını değil, sistemin bütün olarak doğru kurulmasını ve denetlenmesini şart koşar.

İşveren ve Çalışan Sorumluluğu Birlikte İşler

Yüksekte çalışma yönetmeliği esas yükümlülüğü işverene yüklese de, güvenlik ortak bir sorumluluktur. Çalışanlar da kendilerine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak, güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarmamak veya değiştirmemek ve işyeri prosedürlerine uymakla yükümlüdür. Ancak çalışanların bu yükümlülükleri, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Yüksekte çalışma kaç metreden itibaren başlar? Mevzuatta sabit bir metre sınırı yoktur. Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her çalışma, yüksekte çalışma kabul edilir. Belirleyici olan yükseklik rakamı değil, düşme riskidir.

Düşüş durdurma için hangi emniyet kemeri kullanılmalı? Düşüş durdurma amacıyla yalnızca tam vücut (paraşüt tipi) emniyet kemeri kullanılmalıdır. Sadece bele bağlanan konumlandırma kemerleri düşüş durdurma için uygun değildir.

İşveren kişisel koruyucu donanımın bedelini çalışana yansıtabilir mi? Hayır. İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti hiçbir şekilde çalışanlara yansıtılamaz; KKD ücretsiz sağlanır.

OSGB’den hizmet almak işverenin sorumluluğunu kaldırır mı? Hayır. İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin yasal sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Doğru Sistemle Yasal Uyum ve Gerçek Güvenlik

Yüksekte çalışma yönetmeliği, işvereni yalnızca ekipman temin etmekle değil; riskleri değerlendirmek, doğru korunma hiyerarşisini uygulamak, standartlara uygun donanım sağlamak, eğitim vermek ve süreci denetlemekle yükümlü kılar. Bu yükümlülükler bir bütündür ve ancak doğru kurulmuş bir sistemle gerçek anlamda yerine getirilir.

EKS İş Güvenliği, 20 yılı aşkın tecrübesiyle enerji, inşaat, savunma ve akaryakıt başta olmak üzere birçok sektöre, saha gerçeklerine ve yasal gerekliliklere uygun yüksekte çalışma çözümleri sunar. Çalışma alanınıza uygun, standartlara ve yüksekte çalışma yönetmeliği gereksinimlerine uyumlu bir güvenlik sistemi kurmak için EKS İş Güvenliği ile iletişime geçebilirsiniz.

Daha fazlası için LinkedIn sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.